Türkiyənin illərini alan təhlükə: Din adı altında qurulan nüfuz

Din insanı mənəviyyata çağırmalıdır. Bəs dini dəyərlərdən danışanların hamısı həqiqətən bu məqsədə xidmət edirmi? İnsanlara dürüstlük, ədalət və itaət öyrədən bəzi dini qurumlar özləri hesabatlılıqdan kənarda qalmağa çalışırsa, burada dayanıb düşünməyə dəyər.

Türkiyə cəmiyyətində illərdir müzakirə olunan təriqət və dini icmalar məsələsi məhz bu baxımdan diqqət çəkir. Söhbət insanların dini inancından və ibadət hüququndan deyil, dini nüfuzun siyasi, iqtisadi və institusional gücə çevrilməsindən gedir.

Bir cəmiyyətə ən böyük zərər bəzən onun inandığı dəyərlərdən deyil, həmin dəyərlərdən istifadə edərək insanların etimadını qazanan şəxslərdən gələ bilər.

Türkiyənin yaxın tarixi bunun ağır nümunələrindən birini ortaya qoyub. 15 iyul 2016-cı ildə ölkədə baş vermiş dövlət çevrilişinə cəhd Türkiyə tarixinin ən sarsıdıcı hadisələrindən biri oldu. Türkiyə hakimiyyəti çevrilişə görə Fətullah Gülənin rəhbərlik etdiyi hərəkatı məsul tutdu. Avropa Şurasının hesabatlarında isə hadisədən sonra dövlət qurumlarında aparılan kütləvi həbslər, işdən çıxarılmalar və hüquqi təminatlarla bağlı narahatlıqlar da əksini tapdı. 

Bu hadisədən çıxarılmalı nəticə yalnız bir təşkilatın fəaliyyəti ilə məhdudlaşmır. Əsas sual budur: hər hansı qapalı dini şəbəkə insanların etimadından istifadə edərək dövlətin mühüm strukturlarında nəzarətsiz nüfuz qazanarsa, bunun qarşısını kim almalıdır?

Dini icmalar insanlara mənəvi dəstək verə, xeyriyyəçiliklə məşğul ola və təhsil fəaliyyətinə töhfə verə bilərlər. Ancaq heç bir qurumun dini nüfuzu ona qanundan üstün olmaq hüququ vermir. Dövlət vəzifəsi, təhsil müəssisəsi və ya ictimai xidmət şəxsi sədaqətin deyil, qanunun və peşəkarlığın prinsipləri ilə işləməlidir.

İnsan dini rəhbərə hörmət edə bilər. Onun məsləhətlərinə qulaq asa, dini biliklərindən faydalana bilər. Ancaq hörmətlə kor-koranə itaət arasında ciddi fərq var.

Əgər bir insana sual verməmək, rəhbərin qərarlarını müzakirə etməmək, onun mövqeyini hər şeydən üstün tutmaq aşılanırsa, bu münasibət artıq sağlam ictimai nəzarət baxımından suallar doğurur.

Problem xüsusilə gənclərin təhsilində və yetişdirilməsində ortaya çıxa bilər. Ailələr övladlarını etibar etdikləri dini icmalara və yataqxanalara yönləndirərkən onların təhlükəsiz şəraitdə böyüməsini, keyfiyyətli təhsil almasını və düzgün tərbiyə görməsini istəyirlər. Bu etimadın sui-istifadə edilməsi isə təkcə ailəyə deyil, bütövlükdə cəmiyyətə zərər vura bilər.

Dövlətin vəzifəsi belə hallarda dini fəaliyyətə ümumi qadağalar qoymaq deyil, uşaqların hüquqlarını qorumaq, təhsil müəssisələrinə nəzarəti təmin etmək və qanun pozuntularını kimliyindən asılı olmayaraq araşdırmaqdır.

Mövzunu yalnız FETÖ nümunəsi ilə məhdudlaşdırmaq da düzgün olmazdı. Türkiyədə dini icmaların ictimai həyata, təhsilə və dövlət siyasətinə təsiri daha geniş müzakirə mövzusudur.

ABŞ Dövlət Departamentinin Türkiyədə dini azadlıqlarla bağlı 2023-cü il hesabatında dini təhsilin təşkili, müxtəlif dini qrupların hüquqları və məcburi din dərsləri ətrafında davam edən mübahisələr qeyd olunur. Hesabatda xüsusilə ələvilərin dini baxışlarının təhsil proqramlarında necə əks olunması ilə bağlı narahatlıqlarına yer verilir. 
Bu müzakirələr daha fundamental bir məsələni gündəmə gətirir: dövlət bütün vətəndaşlara bərabər yanaşmalıdırmı? Əlbəttə. İnsanların dini inancı, məzhəbi və ya heç bir dinə inanmaması onların təhsil, hüquq və dövlət xidmətlərindən bərabər istifadə etmək imkanını müəyyən etməməlidir.

Dini dəyərlərin cəmiyyətdə yeri barədə fərqli fikirlər ola bilər. Lakin təhsil və dövlət idarəçiliyi məsələlərində şəffaflıq, bərabərlik və hesabatlılıq hər kəs üçün eyni meyarlarla tətbiq edilməlidir.

İllərlə insanlara mənəviyyatdan danışan bir qurumun fəaliyyəti şəffaf deyilsə, onun maliyyə mənbələri aydın deyilsə və rəhbərləri ictimai suallara cavab verməkdən yayınırsa, bu barədə sual vermək düşmənçilik deyil.

Əksinə, cəmiyyətin sağlamlığı üçün vacib olan yanaşma budur. Heç kim yalnız dini nüfuzuna görə toxunulmaz sayılmamalıdır.

Türkiyənin təcrübəsi göstərir ki, dini kimlik ətrafında birləşən təşkilatların fəaliyyəti hüquqi nəzarətdən, şəffaflıqdan və demokratik hesabatlılıqdan kənarda qaldıqda ciddi problemlər yarana bilər. Bununla belə, bütün təriqətləri eyni cür təqdim etmək, onların hamısını ölkəyə zərər vurmaqda ittiham etmək nə obyektiv, nə də ədalətli olardı.

Məsələ insanların inancında deyil. Məsələ həmin inancdan istifadə edərək güc əldə etmək, tənqidi düşüncəni zəiflətmək və şəxsi sədaqəti qanundan üstün tutmaq cəhdlərindədir.

Türkiyə haqqında danışarkən yalnız dini şüarlara, siyasi çıxışlara və mənəviyyat barədə bəyanatlara baxmaq kifayət deyil. Əsas sual bu sözlərin arxasında hansı davranışların dayanmasıdır.

Çünki insanlara din haqqında danışmaq mümkündür. Bəs din adı ilə əldə edilən gücün kimə və nəyə xidmət etdiyini soruşmaq niyə çətin olsun!

Eltac