Türkiyədə “ərəbləşmə” və “mollalaşma” müzakirələri – Azərbaycan məsələsi niyə gündəmdədir?

Türkiyənin sosial media məkanında sıravi vətəndaşlardan tutmuş tanınmış şəxslərədək bir sıra şəxslərin Azərbaycana qarşı səsləndirdiyi ittihamlar və diplomatik nümayəndəliklərimiz qarşısında keçirilən aksiyalar iki ölkə arasındakı münasibətlər ətrafında müzakirələri daha da qızışdırıb. Azərbaycanın məktəblərdə vahid geyim qaydaları ilə bağlı qərarı üzərindən aparılan müzakirələrdə məsələnin mahiyyətindən uzaqlaşaraq ölkəmizi hədəfə alan fikirlərin səsləndirilməsi də diqqət çəkir.

Avtosfer.az xəbər verir ki, Türkiyədə Azərbaycanın qərarını tənqid edən paylaşımlarla yanaşı, ölkəmizin daxili məsələlərinə müdaxiləyə etiraz edən və iki dövlət arasında qarşılıqlı hörmətin qorunmasını vacib sayan mövqelər də mövcuddur. Oktyabrın 3-də İstanbulda, oktyabrın 13-də isə Ankarada Azərbaycan diplomatik nümayəndəlikləri qarşısında aksiyalar keçirilməsi mövzunu sosial şəbəkələrin əsas müzakirələrindən birinə çevirib.

Məsələnin diqqətçəkən tərəfi odur ki, məktəbli geyimi ilə bağlı qərar ətrafında başlayan müzakirələr bəzi çıxışlarda Azərbaycanın ümumi siyasi kursuna və xarici siyasətinə yönələn ittihamlarla müşayiət olunur. Hətta ayrı-ayrı aksiyalarda məktəbli geyimi məsələsi ilə Azərbaycanın İsraillə münasibətləri arasında əlaqə qurulması mübahisənin daha geniş siyasi müstəviyə daşındığını göstərir.

Azərbaycanın mövqeyindən çıxış edən yanaşmaya görə, ölkənin təhsil siyasətini və dövlət məktəblərində tətbiq edilən qaydaları müəyyənləşdirmək Azərbaycanın suveren hüququdur. Türkiyədəki ayrı-ayrı şəxslərin və ictimai qrupların bu qərarla razılaşmaması onların fikir bildirmək hüququ çərçivəsində qiymətləndirilə bilər. Ancaq fikir ayrılığının Azərbaycanı hədəfə alan ümumiləşdirilmiş ittihamlara və ölkənin daxili işlərinə müdaxilə cəhdlərinə çevrilməsi qəbuledilən yanaşma deyil.

Burada əsas məsələ dini inanclara münasibətlə dövlətin təhsil siyasəti arasındakı fərqi düzgün anlamaqdır. Dini etiqad azadlığına hörmətlə yanaşmaq və dövlət təhsilinin dünyəvi prinsiplər əsasında təşkilini müdafiə etmək bir-birini avtomatik şəkildə inkar edən anlayışlar deyil. Azərbaycanın qəbul etdiyi qərarın tərəfdarları da vahid məktəbli geyiminin təhsil mühitində ümumi qaydaların qorunmasına xidmət etdiyini bildirirlər. Bu mövqeyə görə, məktəb müəyyən geyim standartlarına malik olmalı, həmin qaydalar isə şagirdlərə eyni prinsiplərlə tətbiq edilməlidir.

Türkiyədəki müzakirələrin digər tərəfi isə son illərdə cəmiyyətdə dini və ideoloji təsirlərin güclənməsi ilə bağlı narahatlıqlardır. Türkiyə ictimaiyyətində bəzən “ərəbləşmə” və “mollalaşma” ifadələri ilə xarakterizə edilən tendensiyalara qarşı tənqidi mövqelər mövcuddur. Bu yanaşmanı bölüşənlər milli kimliyin, dünyəvi dövlətçilik ənənələrinin və yerli mədəni dəyərlərin qorunmasının vacibliyini vurğulayırlar.

Bu kontekstdə əsas sual dini dəyərlərin mövcudluğu deyil, onların cəmiyyətin bütün üzvləri üçün vahid siyasi və ictimai norma kimi təqdim edilməsidir. İnsanın şəxsi inancı onun fərdi hüququdur. Lakin dini baxışların dövlət siyasətinə, təhsil qaydalarına və başqa insanların seçimlərinə hansı həddə təsir göstərə biləcəyi cəmiyyətlərdə müzakirə olunan məsələlərdəndir. Eyni zamanda, dünyəvilik də dini inanclara qarşı münasibət kimi deyil, dövlətin bütün vətəndaşlara bərabər yanaşması prinsipi çərçivəsində müzakirə edilməlidir.

Azərbaycanın dünyəvi dövlət quruluşu Konstitusiyada təsbit olunub. Bu baxımdan, ölkəmizin təhsil siyasətini öz hüquqi və ictimai prinsipləri əsasında müəyyənləşdirməsi təbii haldır. Bununla belə, hər hansı qərarın düzgünlüyü yalnız onun elan olunmuş məqsədi ilə deyil, tətbiqinin aydınlığı, ardıcıllığı və vətəndaşların hüquqlarına münasibəti ilə də qiymətləndirilir. Buna görə qərarla bağlı müzakirələr aparılarkən rəsmi sənədin məzmunu, onun məktəblərdə tətbiqi və ayrı-ayrı hallarla bağlı faktlar bir-birindən fərqləndirilməlidir.

Azərbaycanla Türkiyənin münasibətləri isə bir qərar və ya mübahisə ilə məhdudlaşmır. İki ölkəni ortaq tarix, dil, mədəniyyət, ailə bağları və strateji tərəfdaşlıq birləşdirir. Məhz buna görə də ictimai müzakirələrdə emosiyaların faktları üstələməsi, ayrı-ayrı qərarlara görə bütöv bir ölkənin hədəfə alınması və qarşılıqlı ittihamların yayılması münasibətlərə fayda gətirmir.

“Bir millət, iki dövlət” ifadəsinin mənası yalnız ortaq dəyərləri vurğulamaqdan ibarət deyil. Bu anlayış eyni zamanda iki müstəqil dövlətin bir-birinin suverenliyinə, hüquqi sisteminə və qərarvermə səlahiyyətlərinə hörmət etməsini də ehtiva edir. Qardaşlıq münasibətləri fikir ayrılıqlarının olmaması demək deyil; əsas məsələ həmin fikir ayrılıqlarının hansı formada ifadə edilməsidir.

Türkiyədə Azərbaycana qarşı səsləndirilən hər bir tənqidi avtomatik olaraq bütöv Türkiyə cəmiyyətinin mövqeyi kimi təqdim etmək də düzgün olmazdı. Sosial şəbəkələrdəki paylaşımlar və aksiyalarda iştirak edən qruplar milyonlarla insanın düşüncəsini tam əks etdirmir. Eyni zamanda, Azərbaycan cəmiyyətində də müxtəlif fikirlərin mövcudluğu təbiidir. Əsas olan müzakirələrin qarşılıqlı hörmət, faktlar və məsuliyyət çərçivəsində aparılmasıdır.

Nəticə etibarilə, Azərbaycanın qəbul etdiyi qərar ətrafında müzakirələr aparıla bilər. Ancaq bu müzakirələr ölkəmizə qarşı informasiya kampaniyasına, siyasi təzyiq vasitəsinə və ya iki xalq arasında etimadı sarsıdan qarşıdurmaya çevrilməməlidir. Azərbaycan və Türkiyə arasındakı münasibətlərin möhkəmliyi yalnız ortaq günlərdə deyil, fikir ayrılıqlarının yaşandığı məqamlarda da bir-birinə necə yanaşılması ilə ölçülür.

Eltac Zülfüqaroğlu