Onlayn alış-verişin gizli tələləri

Son illərdə rəqəmsal texnologiyaların inkişafı ilə onlayn alış-veriş qlobal miqyasda sürətlə genişlənib. Statistik məlumatlara görə, dünyada e-ticarətin həcmi hər il orta hesabla 10–15% artır və bir çox ölkələrdə ümumi pərakəndə satışların əhəmiyyətli hissəsini təşkil edir. Azərbaycanda da elektron ticarət dövriyyəsi son illərdə artan dinamika nümayiş etdirir. Bu artım istehlakçılar üçün vaxt və məkan baxımından böyük rahatlıq yaratsa da, paralel olaraq hüquqi və təhlükəsizlik risklərini də artırır.

Ən çox rast gəlinən problemlərdən biri sifariş edilən məhsulun təqdim ediləndən fərqli olmasıdır. Sosial şəbəkələrdə və onlayn platformalarda yayımlanan reklamlarda məhsulun keyfiyyəti şişirdilir, lakin real məhsul gözləntiləri doğrultmur. Bu hal açıq şəkildə istehlakçının aldadılmasıdır və Azərbaycan Respublikasının “İstehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi haqqında” Qanununa ziddir. Qanunun müvafiq maddələrinə əsasən, satıcı istehlakçıya məhsul haqqında düzgün, dolğun və həqiqi məlumat verməyə borcludur.

Digər mühüm məsələ məhsulun geri qaytarılması hüququ ilə bağlıdır. Qanunvericiliyə görə, istehlakçı müəyyən hallarda - məsələn, qüsurlu və ya təsvirə uyğun olmayan məhsul aldıqda məhsulu geri qaytarmaq və ya dəyişdirmək hüququna malikdir. Bir çox ölkələrin təcrübəsində, o cümlədən Azərbaycanda 14 günlük “geri qaytarma hüququ” tətbiq olunur.

Yəni, bu istiqamətdə hüquqi mexanizmlər mövcuddur, lakin praktikada bəzi satıcılar bu hüququ tanımaqdan imtina edir və ya prosesi süni şəkildə çətinləşdirirlər. Bu isə birbaşa hüquq pozuntusudur. Bundan əlavə, çatdırılma ilə bağlı problemlər də geniş yayılıb.

Araşdırmalar göstərir ki, onlayn alış-veriş edən istifadəçilərin əhəmiyyətli hissəsi gecikmiş və ya ümumiyyətlə çatdırılmamış sifarişlərlə qarşılaşır. Bəzi hallarda isə əvvəlcədən bildirilməyən əlavə ödənişlər tələb olunur ki, bu da “ədalətsiz kommersiya praktikası” hesab edilir və qanunvericiliklə qadağandır. İstehlakçıların şəxsi məlumatlarının qorunması da mühüm məsələlərdən biridir. Onlayn alış-veriş zamanı kart məlumatlarının və şəxsi informasiyanın üçüncü şəxslərə ötürülməsi riski mövcuddur.

Bu baxımdan, yalnız təhlükəsiz ödəniş sistemlərindən istifadə etmək və etibarlı saytlara üstünlük vermək vacibdir. Bu risklərlə üz-üzə qalmamaq üçün istehlakçılara alış-veriş etməzdən əvvəl satıcının etibarlılığını və rəylərini araşdırmaq tövsiyə edilir. Məhsul təsvirini diqqətlə oxumaq və real fotoların olub-olmadığını yoxlamaq vacibdir. Həmçinin ödəniş qəbzlərini və yazışmaları saxlamaq, şübhə doğuran ucuz təkliflərdən ehtiyatlı olmaq lazımdır.

Hüquqları pozulan istehlakçılar Antiinhisar və İstehlak Bazarına Nəzarət Dövlət Xidməti kimi müvafiq qurumlara müraciət edə bilərlər. Bu qurum istehlakçı şikayətlərinin araşdırılması və qanunvericiliyin icrasına nəzarət funksiyasını həyata keçirir. Nəticə etibarilə, onlayn alış-verişin üstünlüklərindən maksimum faydalanmaq üçün istehlakçıların hüquqi savadlılığı böyük əhəmiyyət kəsb edir.

Maarifləndirmə səviyyəsi artdıqca, həm hüquq pozuntularının sayı azalır, həm də bazarda daha şəffaf və məsuliyyətli ticarət mühiti formalaşır.

Çinarə Ağayeva
Biznes məsləhətçi