AKP Türkiyədə nəyi dəyişdi: İslam, hakimiyyət və siyasi maraqlar

Türkiyədə din və siyasətin münasibəti uzun illərdir yalnız ölkənin daxili məsələsi deyil, həm də regionun siyasi mənzərəsinə təsir edən amillərdən biridir. Ədalət və İnkişaf Partiyasının (AKP) hakimiyyətə gəlməsi ilə bu münasibətlər yeni mərhələyə qədəm qoydu. İqtisadi inkişaf, dini kimliyin ictimai həyatda görünürlüğünün artması və Türkiyənin beynəlxalq nüfuzunu gücləndirmək iddiası AKP-nin siyasi xəttinin əsas elementlərinə çevrildi. Lakin zaman keçdikcə bir sual daha çox aktuallaşdı: dini dəyərlər üzərində qurulan siyasi ritorika ilə real hakimiyyət maraqları həmişə üst-üstə düşürmü?

Dəyişiklik vədindən hakimiyyət modelinə

2001-ci ildə yaradılan AKP 2002-ci il parlament seçkilərində qələbə qazanaraq Türkiyə siyasətində yeni dövrün əsasını qoydu. Partiyanın yüksəlişi cəmiyyətin mövcud siyasi elitalardan narazılığı, iqtisadi böhrandan çıxış axtarışı və daha geniş sosial təbəqələrin siyasi təmsilçilik istəyi ilə bağlı idi.

AKP özünü ənənəvi islamçı siyasi partiyalardan fərqləndirməyə, demokratik institutlar və iqtisadi inkişafla uzlaşan mühafizəkar siyasi qüvvə kimi təqdim etməyə çalışırdı. Bu yanaşma dini kimliyini ictimai həyatda daha sərbəst ifadə etmək istəyən vətəndaşların bir hissəsində dəstək qazandı.

Ancaq siyasi hərəkatın hakimiyyətə gəldikdən sonra necə dəyişməsi ayrıca təhlil tələb edir. Müxalifətdə olarkən azadlıq və təmsilçilik tələb edən siyasi qüvvə uzun müddət hakimiyyətdə qaldıqda dövlət institutları, media və ictimai müzakirələr üzərindəki təsirinin sərhədləri ilə də üzləşir.

AKP-nin siyasi təcrübəsi bu baxımdan mühüm nümunədir: hakimiyyətə gəlmək üçün cəmiyyətin gözləntilərini ifadə etmək kifayət etmir, həmin gözləntilərin hakimiyyət illərində necə qorunması da əhəmiyyətlidir.

Dinin siyasi həyatda iştirakını yalnız mənfi hadisə kimi qiymətləndirmək doğru olmaz. Dindar insanların siyasi proseslərdə iştirak etmək, seçilmək və öz dünyagörüşlərini sərbəst ifadə etmək hüququ demokratik cəmiyyətin təməl prinsiplərindəndir.

Problem dinin mövcudluğunda deyil, dini dəyərlərin siyasi hakimiyyətin qiymətləndirilməsi üçün hansı meyara çevrilməsindədir.

Əgər bir siyasi qüvvə özünü dini dəyərlərə yaxın hesab edirsə, onun fəaliyyəti də həmin dəyərlərlə əlaqələndirilən ədalət, dürüstlük, məsuliyyət və ictimai rifah prinsipləri əsasında müzakirə olunmalıdır. Bu zaman dini ritorika siyasi qərarların tənqidindən qoruyan qalxana çevrilməməlidir.

Hakimiyyətin iqtisadi siyasəti, sosial bərabərlik, korrupsiyaya qarşı mübarizə, hüququn aliliyi və vətəndaş azadlıqları barədə suallar dini kimlikdən asılı olmayaraq verilməlidir. Çünki dövlətin idarə olunması yalnız seçicilərin mənəvi dünyagörüşü ilə deyil, qəbul edilən qərarların nəticələri ilə də ölçülür.

Bu nöqtədə mühüm ziddiyyət meydana çıxır: dini dəyərlərə istinad edən siyasi hakimiyyət cəmiyyət qarşısında daha yüksək mənəvi məsuliyyət daşıdığını iddia edə bilər, lakin həmin iddianın doğruluğunu müəyyən edən onun şüarları deyil, real fəaliyyəti olmalıdır.

Türkiyə Cümhuriyyətinin dünyəvilik ənənəsi ilə cəmiyyətin dini kimliyi arasında münasibətlər ölkənin siyasi tarixinin əsas mübahisələrindən biri olub. AKP dövründə bu münasibətlər dəyişib, dini simvolların və dindar sosial qrupların ictimai görünürlüğü artıb.

Lakin dünyəviliklə dini həyatın mövcudluğu arasında mütləq ziddiyyət yaratmaq da düzgün deyil. Dünyəvi dövlətin əsas məsələsi insanların inanıb-inanmaması deyil, dövlətin bütün vətəndaşlara bərabər münasibət göstərməsi və heç bir dini dünyagörüşünü məcburi üstün mövqeyə çevirməməsidir.

Siyasi islamın əsas mübahisəli tərəfi də burada ortaya çıxır: dini dəyərlərin siyasətə təsiri hansı nöqtədə seçicilərin iradəsinin ifadəsi olmaqdan çıxaraq dövlətin bütün cəmiyyətə münasibətini müəyyən edən mexanizmə çevrilir?

Bu suala yalnız partiyaların özlərini necə adlandırmasına baxmaqla cavab vermək mümkün deyil. Konstitusion prinsiplər, məhkəmələrin müstəqilliyi, seçkilərin rəqabətliliyi və fərqli dünyagörüşlərinə malik insanların hüquqları daha obyektiv meyarlardır.

Uzunmüddətli hakimiyyət siyasi qüvvənin qarşısında yeni problemlər yaradır. İlk illərdə dəyişikliklərin simvolu kimi qəbul edilən partiya sonrakı mərhələdə özü siyasi sistemin əsas oyunçusuna çevrilir. Bu zaman əvvəlki vədlərlə cari idarəçilik arasında müqayisə qaçılmaz olur.

AKP tərəfdarları partiyanın Türkiyənin infrastrukturuna, xidmət sahələrinə, iqtisadi imkanlarına və beynəlxalq mövqeyinə verdiyi töhfələri önə çəkirlər. Tənqidçilər isə hakimiyyətin mərkəzləşməsi, demokratik nəzarət mexanizmləri və fundamental azadlıqlarla bağlı problemlərə diqqət çəkirlər. Bu qiymətləndirmələr siyasi mövqelərə görə fərqlənsə də, onları faktlar və konkret siyasətlər əsasında araşdırmaq mümkündür.

Burada əsas məsələ hansı tərəfin dini baxımdan daha səmimi olduğunu müəyyənləşdirmək deyil. Siyasi hakimiyyətin fəaliyyətini dini kimlikdən asılı olmayan meyarlarla qiymətləndirməkdir.

Çünki seçicinin siyasi qüvvəyə verdiyi dəstək həmin qüvvəni tənqiddən azad etmir. Əksinə, uzunmüddətli hakimiyyət şəraitində ictimai hesabatlılığın əhəmiyyəti daha da artır.

AKP-nin siyasi təcrübəsi bir mühüm sualı gündəmə gətirir: dini kimliklə seçici dəstəyi qazanan siyasi hərəkat hakimiyyətə gəldikdən sonra hansı prinsiplərlə məhdudlaşdırılmalıdır?

Bu sual yalnız Türkiyəyə aid deyil. Dinin ictimai həyatda mühüm yer tutduğu istənilən ölkədə siyasi liderlər dini dəyərlərə istinad edə, seçicilər də bu dəyərlərə uyğun namizədlərə səs verə bilərlər. Lakin dövlətin məsuliyyəti bütün vətəndaşları əhatə edir.

Dini kimlik siyasi dəstəyin mənbəyi ola bilər, amma yaxşı idarəçiliyin əvəzi deyil. Ədalət, qanun qarşısında bərabərlik və hesabatlılıq isə yalnız müəyyən ideologiyanın tərəfdarları üçün deyil, bütün cəmiyyət üçün vacibdir.

Nəticə etibarilə, AKP-nin tarixindən çıxarıla biləcək əsas dərs dini siyasətdən kənarlaşdırmaq çağırışı deyil. Siyasətin dini şüarlarla qiymətləndirilməsindən daha çox, onun real nəticələrinə diqqət yetirməkdir. Çünki siyasi hakimiyyətin əsl sınağı nə qədər dini ifadə işlətməsi deyil, hakimiyyət imkanlarından necə istifadə etməsi və cəmiyyət qarşısında hansı məsuliyyəti daşımasıdır.

Eltac