Əvvəl çevriliş planı, sonra neft payı, indi isə nankorluq ittihamı: Ankaraya tarixi xatırladaq

Türkiyənin hakimiyyətə yaxın siyasi dairələrində Azərbaycana qarşı aparılan informasiya kampaniyası getdikcə qəribə xarakter alır. Belə təsəvvür yaradılır ki, Ankara bütün çətin dövrlərdə Azərbaycanın yanında dayanıb, dövlətçiliyimizi qoruyub, bizi təhlükələrdən xilas edib, Bakı isə indi bütün bunları unudaraq nankorluq edir. Türkiyənin göstərdiyi dəstək xüsusi səylə xatırladılır, Azərbaycanın Türkiyə üçün etdikləri və Ankaranın bəzi siyasi dairələrinin vaxtilə ölkəmizə qarşı fəaliyyəti isə məqsədli şəkildə unudulur.

Əgər söhbət tarixi həqiqətlərdən gedirsə, həmin tarixi bütünlüklə xatırlamaq lazımdır. Xüsusilə 1995-ci ilin martını, Türkiyə strukturlarının bəzi nümayəndələrinin Azərbaycanda dövlət çevrilişi cəhdində iştirakına dair materialları, Fərman Dəmirqolun fəaliyyətini, Tansu Çillər hökuməti dövründə baş verənləri, neft müqavilələrini və 2016-cı ilin iyulunda Bakının nümayiş etdirdiyi müttəfiqlik sədaqətini.

1990-cı illərin əvvəllərində Azərbaycan Ermənistanın hərbi təcavüzü, torpaqlarının işğalı, iqtisadi tənəzzül, hakimiyyət böhranları və silahlı qarşıdurmalarla üzləşmişdi. Türkiyə Azərbaycanın müstəqilliyini tanımış, diplomatik dəstək göstərmiş və Ermənistanla sərhədini bağlamışdı. Bunları inkar etmək olmaz. Lakin həmin dəstək işğalı dayandıra bilmədi. Azərbaycan dövlətçiliyini dağılmaqdan xilas etmək, silahlı dəstələrin özbaşınalığına son qoymaq, siyasi sabitliyi bərpa etmək və müstəqil iqtisadi siyasət qurmaq vəzifəsi Ulu Öndər Heydər Əliyevin qarşısında dayanmışdı. Təəssüf ki, məhz həmin dövrdə Türkiyənin bəzi millətçi, siyasi və təhlükəsizlik dairələri Azərbaycanın sabitləşməsinə yardım etmək əvəzinə, qanuni hakimiyyətin devrilməsi ilə bağlı sonradan ciddi araşdırmalara səbəb olmuş fəaliyyətlərdə iştirak edirdilər.

1995-ci il martın 13-də Qazax və Ağstafada Xüsusi Təyinatlı Polis Dəstəsinin silahlı qiyamı başladı. Martın 16-dan 17-nə keçən gecə Bakıda Rövşən Cavadovun rəhbərlik etdiyi qüvvələrlə hökumət qoşunları arasında qanlı qarşıdurma yaşandı. Cavadov ölümcül yaralandı, qiyam yatırıldı. Prokurorluğa istinad edən sonrakı məlumatlarda hadisələr zamanı 45 nəfərin həlak olduğu göstərilib. Bu, adi hakimiyyət mübarizəsi deyildi. Çevriliş uğur qazansaydı, Azərbaycan yenidən vətəndaş müharibəsinə sürüklənə, dövlət institutları iflic ola və müstəqillik real təhlükə qarşısında qala bilərdi.

Sonrakı araşdırmalar hadisənin xarici əlaqələrini də üzə çıxardı. Əsas fiqurlardan biri Türkiyə vətəndaşı Fərman Dəmirqol idi. Özünü hüquqşünas və alim kimi təqdim edən, Türkiyə Əməkdaşlıq və İnkişaf Agentliyi ilə əlaqəli fəaliyyət göstərən Dəmirqolun adı qiyamçılarla gizli danışıqlarda və çevrilişin siyasi əlaqələndirilməsində hallanırdı. 2002-ci ildə AZƏRTAC-ın yayımladığı materiallarda Rövşən Cavadovun 1995-ci ilin yanvarında Kənan Gürel və yaxın çevrəsi ilə Türkiyəyə getdiyi, orada çevriliş hazırlıqları ilə əlaqədar təlimatlar aldığı bildirilirdi. Türkiyə səfirliyinin bəzi əməkdaşlarının və təhlükəsizlik nümayəndələrinin prosesdə mümkün rolu, diplomatik əlaqələrdən istifadə edilməsi və sonradan müəyyən vəzifəli şəxslərin Azərbaycandan geri çağırılması ciddi suallar doğururdu.

Həmin dövrdə Əbülfəz Elçibəyin, keçmiş prezident Ayaz Mütəllibovun, keçmiş baş nazir Surət Hüseynovun və Rövşən Cavadovun adlarının eyni siyasi planlar ətrafında çəkilməsi də diqqətəlayiqdir. Tamamilə fərqli, hətta ziddiyyətli maraqları olan qüvvələri birləşdirən əsas məqsəd Heydər Əliyevi hakimiyyətdən uzaqlaşdırmaq idi. Bu mürəkkəb siyasi kombinasiyada Türkiyənin radikal sağçı dairələrinin maraqları ayrıca əhəmiyyət daşıyırdı.

Ən mühüm məqamlardan biri budur ki, çevriliş cəhdinin Türkiyə ilə əlaqələri Azərbaycan mətbuatının sonradan irəli sürdüyü iddialarla məhdudlaşmadı. 1998-ci il yanvarın 22-də Türkiyə Baş Nazirliyi yanında Təftiş Şurasının rəhbəri Kutlu Savaşın hazırladığı Susurluq hesabatı hadisəni Türkiyənin öz dövlət aparatının araşdırma predmetinə çevirdi. Sənədlərdə keçmiş dövlət naziri Ayvaz Gökdəmirin, MİT-in Bakıdakı nümayəndəsi Ərtoğrul Güvənin, Fərman Dəmirqolun, dini məsələlər üzrə müşavir Əbdülqadir Sezginin adları çəkilirdi. Kamil Yüceoral, Acar Okan və başqa şəxslərin mümkün rolu da araşdırılırdı. Türkiyə mətbuatında Tansu Çillər hökumətinin bəzi nümayəndələrinin, polis və xüsusi təhlükəsizlik strukturlarının hadisələrlə əlaqəsi barədə ağır iddialar dərc olunmuşdu. Bu iddiaların hamısı məhkəmə hökmü ilə qəti təsdiqlənməsə də, Türkiyənin öz dövlət müfəttişlərinin Azərbaycan çevrilişinə ayrıca araşdırma aparılmasını tövsiyə etməsi faktını görməzdən gəlmək mümkün deyil.

Türkiyə dövlət aparatında həmin vaxt vahid mövqe də yox idi. 1995-ci il martın 10-da gözlənilən təhlükə barədə prezident Süleyman Dəmirələ məlumat çatdırılmış, o isə Heydər Əliyevi xəbərdar etmişdi. Ulu Öndər sonradan Dəmirəlin bu davranışının əhəmiyyətini şəxsən təsdiqlədi. Beləliklə, Türkiyənin bir dövlət institutu Bakını çevriliş barədə xəbərdar etdiyi halda, digər strukturlarla əlaqəli şəxslərin adları həmin çevrilişin hazırlanmasına dair materiallarda hallanırdı. Tansu Çillərin mövqeyi barədə də ziddiyyətli məlumatlar mövcuddur. Bəzi araşdırmalarda onun hökumətindəki müəyyən dairələrin iştirakı iddia olunurdu, Fərman Dəmirqol isə sonrakı açıqlamalarında Çillərin Heydər Əliyevi dəstəklədiyini bildirirdi. Çillərin sonradan Heydər Əliyevdən Türkiyənin radikal sağçı qüvvələrinin hərəkətlərinə görə üzr istədiyi barədə məlumatlar da yayılıb, lakin bu iddianı ayrıca təsdiqləyən rəsmi protokol məlum deyil.

1997-ci il mayın 6-da Ulu Öndər Heydər Əliyev Türkiyə Böyük Millət Məclisində çıxış edərkən 1995-ci ilin mart hadisələrini açıq şəkildə xatırlatdı. Çevrilişə bir neçə Türkiyə vətəndaşının qatıldığını bildirdi, Fərman Dəmirqolun adını çəkdi, Süleyman Dəmirəlin xəbərdarlığına görə təşəkkür etdi. Ən əhəmiyyətlisi isə budur ki, bütün bu hadisələrə baxmayaraq, Heydər Əliyev Türkiyə ilə strateji münasibətləri qorudu. Ayrı-ayrı siyasi və təhlükəsizlik dairələrinin fəaliyyətini bütövlükdə türk xalqının iradəsi ilə eyniləşdirmədi, şəxsi incikliyi və siyasi qisasçılığı dövlət maraqlarından üstün tutmadı. Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin sonrakı inkişafında Ulu Öndərin bu müdrik dövlətçilik mövqeyinin tarixi rolu danılmazdır.

1994-cü il sentyabrın 20-də imzalanmış "Əsrin müqaviləsi" Azərbaycanın müstəqil iqtisadi siyasətinin əsasını qoydu. Qərb neft konsorsiumları ilə əməkdaşlıq ölkəmizin enerji resurslarına nəzarətini, beynəlxalq mövqeyini və xarici təsirlərdən asılı olmadan qərarvermə imkanlarını gücləndirirdi. Bu siyasətin regiondakı bəzi qüvvələrin maraqlarına toxunması təəccüblü deyildi. Əbülfəz Elçibəyin yenidən hakimiyyətə gətirilməsində maraqlı olan Türkiyə dairələrinin Bakı üzərində daha geniş siyasi və iqtisadi təsir imkanları əldə etməyə çalışması ehtimalı da bu kontekstdə nəzərdən keçirilməlidir. Lakin çevriliş planı ilə neft maraqları arasında birbaşa səbəb-nəticə əlaqəsi sübut edilmiş fakt kimi təqdim oluna bilməz.

Burada konkret iqtisadi fakt xüsusilə diqqətəlayiqdir. Türkiyənin dövlət neft şirkəti TPAO-nun "Əsrin müqaviləsi"ndə ilkin payı 1,75 faiz idi. 1995-ci il aprelin 12-də Heydər Əliyevlə Tansu Çillərin iştirakı ilə imzalanmış sənədlər əsasında həmin pay 6,75 faizə çatdırıldı. Əlavə beş faiz bəndi Azərbaycanın SOCAR şirkətinin iştirak payından ayrılmışdı. Ölkəmizin işğalın ağır nəticələrini yaşadığı, iqtisadi böhran keçirdiyi və maliyyə vəsaitlərinə kəskin ehtiyac duyduğu bir vaxtda bu, Türkiyə üçün son dərəcə ciddi strateji üstünlük idi. Həm də qərar mart çevrilişindən cəmi bir neçə həftə sonra qəbul edilmişdi. Azərbaycan dövlətçiliyinin ən ağır sınaqlarından birini yaşadığı dövrdə belə, Heydər Əliyev Ankaranın iqtisadi mövqelərini gücləndirməkdən imtina etmədi.

Aradan iyirmi bir il keçdi. 2016-cı il iyulun 15-dən 16-na keçən gecə Türkiyənin özü qanuni hakimiyyətə qarşı hərbi çevriliş cəhdi ilə üzləşdi. Bəs Azərbaycan necə davrandı? Prezident İlham Əliyev iyulun 16-da çevrilişi qətiyyətlə pislədi, Türkiyənin demokratik yolla seçilmiş hakimiyyətinə və xalqına birmənalı dəstəyini bildirdi. Azərbaycan bu mövqeyi ilk saatlardan açıq ifadə edən dövlətlər sırasında idi. Bakı hadisələrin nəticəsini gözləmədi, hansı tərəfin qalib gələcəyini hesablamağa çalışmadı. İyulun 18-də Prezident İlham Əliyev Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğana telefonla zəng edərək Azərbaycanın mövqeyini bir daha çatdırdı. Bunun ardınca Türkiyə ilə strateji münasibətlərin qorunması baxımından konkret qərarlar da qəbul edildi: iyulun 18-də Fətullah Gülənlə müsahibə yayımlamağı planlaşdıran ANS telekanalının fəaliyyəti dayandırıldı, iyulun 20-də Gülən hərəkatı ilə əlaqələndirilən Qafqaz Universitetinin bağlandığı bildirildi, "Zaman Azərbaycan" qəzeti də fəaliyyətini dayandırdı.

İki tarixi hadisəni müqayisə etmək kifayətdir. 1995-ci ildə Azərbaycanda qanuni hakimiyyəti devirmək cəhdinin hazırlanmasında Türkiyənin bəzi dövlət strukturları ilə əlaqəli şəxslərin adları hallanırdı. 2016-cı ildə isə Türkiyənin qanuni hakimiyyəti eyni təhlükə ilə üzləşəndə Prezident İlham Əliyev tərəddüdsüz onun yanında dayandı. Bu, siyasi sədaqətin və müttəfiqlik məsuliyyətinin ən aydın nümunələrindən biri idi.

2026-cı ilin oktyabrında isə Türkiyənin hakimiyyətə yaxın müəyyən dairələri Azərbaycanı yenidən siyasi təzyiqin hədəfinə çevirməyə çalışırlar. Bu dəfə bəhanə məktəbli forması və hicab məsələsidir. Oktyabrın 12-də Azərbaycan Daxili İşlər Nazirliyi dövlət məktəblərində vahid geyim qaydalarının tətbiqi ilə bağlı qarşıdurmalar nəticəsində Cinayət Məcəlləsinin 233-cü maddəsi əsasında cinayət işi başlandığını, 37 nəfərin həbs edildiyini açıqladı. Həmin gün Türkiyə Prezidentinin baş müşaviri Oktay Saral Azərbaycanda hicablı şagirdlərin təhsilinə dair qaydaları tənqid etdi, AKP-nin bəzi deputatları da oxşar mövqedən çıxış etdilər. Oktyabrın 13-də Yeni Azərbaycan Partiyası həmin açıqlamaları populist və məsuliyyətsiz adlandıraraq Azərbaycanın konstitusion quruluşuna və qanunvericiliyinə hörmət göstərilməsini tələb etdi.

Azərbaycan dünyəvi dövlətdir. Dini etiqad və vicdan azadlığı Konstitusiya ilə qorunur, eyni zamanda, dövlətin ümumi təhsil müəssisələrində vahid geyim və intizam qaydalarını müəyyənləşdirmək səlahiyyəti var. Bu qaydaların tətbiqi və şagirdlərin təhsil hüquqları barədə ictimai müzakirələr aparıla bilər. Lakin həmin müzakirələr xarici siyasi müdaxilə vasitəsinə çevrilməməlidir. Türkiyə öz məktəblərindəki qaydaları müstəqil müəyyənləşdirirsə, eyni hüququn Azərbaycana da məxsus olduğunu qəbul etməlidir. Təsəvvür edək ki, Azərbaycan Prezidentinin müşaviri Türkiyənin daxili təhsil siyasətinə müdaxilə edir və Ankaraya hansı qərarları qəbul etməli olduğunu göstərir. Türkiyə buna necə reaksiya verərdi?

Oktyabrın 7-də AKP sözçüsü Ömər Çelik iki ölkə arasında nifaq yaratmaq cəhdlərini tənqid etmiş, bəzi qrupların Azərbaycanı hədəfə almasına qarşı çıxmışdı. O, ölkələrin daxili siyasətlərinin fərqli ola biləcəyini də etiraf etmişdi. Bu yanaşma doğrudursa, Türkiyənin yüksək vəzifəli şəxslərinin Azərbaycanın daxili işlərinə qarışması da məqbul hesab edilməməlidir. Azərbaycanı hədəfə alan şəxs Türkiyə Prezidentinin baş müşaviri olduqda məsuliyyəti yalnız sosial şəbəkələrdəki radikal qrupların üzərinə qoymaq mümkün deyil.

Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri birtərəfli yardım münasibətləri deyil. Azərbaycan Türkiyə iqtisadiyyatına milyardlarla dollar sərmayə yatırıb, Bakı-Tbilisi-Ceyhan, Bakı-Tbilisi-Ərzurum, TANAP və digər layihələrlə onun enerji təhlükəsizliyinə, tranzit imkanlarına və beynəlxalq mövqelərinə mühüm töhfə verib. Türkiyə isə Azərbaycanın müdafiə imkanlarının möhkəmlənməsində, diplomatik mövqelərinin güclənməsində, xüsusilə Vətən müharibəsi dövründə ciddi siyasi və mənəvi dəstək göstərib. Bu əməkdaşlığın təməlində qarşılıqlı maraqlar dayanır. 2021-ci il iyunun 15-də imzalanmış Şuşa Bəyannaməsi də məhz müstəqilliyə, suverenliyə, ərazi bütövlüyünə və daxili işlərə qarışmamaq prinsipinə əsaslanan müttəfiqliyi təsbit edir.

Azərbaycan dövlətçiliyini Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi iradəsi və xalqımızın mübarizəsi qoruyub saxladı. 2020-ci ildə tarixi Qələbəni Azərbaycan Ordusu Prezident İlham Əliyevin Ali Baş Komandanlığı altında qazandı. 2023-cü ildə ölkəmizin suverenliyi tam bərpa olundu. Müttəfiqlərin dəstəyi yüksək qiymətləndirilməlidir, lakin həmin dəstək heç kimə Azərbaycanın hərbi, siyasi və diplomatik nailiyyətlərini öz adına çıxmaq hüququ vermir.

1995-ci ilin mart hadisələri Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin yalnız romantik "bir millət, iki dövlət" şüarından ibarət olmadığını göstərdi. Bu münasibətlər 1990-cı illərin ağır təhlükəsizlik sınaqlarından, xarici müdaxilələrdən və mürəkkəb siyasi qarşıdurmalardan keçərək, məhz Heydər Əliyevin dövlətçilik iradəsi sayəsində qorundu. Prezident İlham Əliyev isə həmin strateji xətti davam etdirərək Türkiyənin ən ağır günündə müttəfiqlik sədaqətinin necə nümayiş etdirilməli olduğunu göstərdi.

Bu gün azərbaycanlıları nankorluqda ittiham edənlər 1995-ci ilin martını, həmin ilin aprelində Türkiyəyə verilmiş neft payını, 1997-ci ildə Heydər Əliyevin Türkiyə parlamentində söylədiklərini və 2016-cı ilin iyulunda Prezident İlham Əliyevin göstərdiyi qətiyyətli dəstəyi xatırlasınlar.

Azərbaycan Türkiyə ilə qardaşdır, lakin heç kimin siyasi tabeliyində deyil. Minnətdarlığı bilir, amma minnətdarlıq adı altında diktəni qəbul etmir. Türkiyə ilə strateji müttəfiqliyi qoruyur, lakin öz müstəqilliyini, dünyəvi dövlət modelini və suveren qərarvermə hüququnu müzakirə predmetinə çevirmir.

Ankaranın bəzi siyasi dairələri bir həqiqəti anlamalıdırlar: qardaşlıq hökmranlıq hüququ vermir. Azərbaycanı nankorluqda suçlamazdan əvvəl isə tarixi yalnız özlərinə sərf edən səhifələrdən oxumaq vərdişindən əl çəkmələri yaxşı olardı.