Nurçuluqdan siyasi təsirə: dini icmaların görünməyən gücü haradan gəlir?

Dini hərəkatlar bəzən məscidlərdə, dini dərslərdə və mənəvi söhbətlərdə formalaşır, lakin zaman keçdikcə onların təsiri təhsil, nəşriyyat, biznes, media və ictimai münasibətlər sahələrinə də yayıla bilir. Türkiyənin müasir tarixi bu prosesin müxtəlif nümunələrini təqdim edir. Nurçuluq da həmin nümunələrdən biridir.

Bu hərəkatı anlamaq üçün onu yalnız siyasi mübarizənin bir hissəsi kimi təqdim etmək kifayət deyil. Nurçuluğun dini-fəlsəfi əsasları, müxtəlif qollara ayrılması və bəzi qrupların sonradan siyasi proseslərlə qurduğu münasibətlər bir-birindən fərqləndirilməlidir.

Əsas sual budur: dini ideyalar ətrafında yaranan bir icma hansı şəraitdə geniş ictimai təsir əldə edir və bu təsir siyasətlə birləşdikdə hansı problemlər meydana çıxa bilər?

Nurçuluq XX əsrdə Türkiyədə formalaşmış, əsası Səid Nursinin dini düşüncələri və “Risale-i Nur” külliyyatı ilə bağlı olan dini-ictimai hərəkatdır. Nursi 1878–1960-cı illərdə yaşayıb və əsərlərində iman, əxlaq, təfəkkür və mənəvi yenilənmə məsələlərinə xüsusi yer verib. 
Hərəkatın tarixi xüsusiyyətlərindən biri dini biliklərin mətnlər vasitəsilə yayılmasına və insanların bu əsərləri mütaliə etməsinə verilən əhəmiyyət idi. Əlyazmaların çoxaldılması, dini dərslər və oxu qrupları bu ənənənin yayılmasında rol oynayıb.

Bu modelin sosial baxımdan maraqlı tərəfi ondan ibarətdir ki, geniş ictimai təsir əldə etmək üçün hər zaman rəsmi siyasi təşkilata çevrilmək tələb olunmur. İnsanları birləşdirən ortaq ideyalar, etimad münasibətləri və davamlı ünsiyyət şəbəkələri də uzunmüddətli təsir yarada bilər.

Lakin burada mühüm fərq var: dini əsərləri oxuyan, mənəvi inkişafı qarşısına məqsəd qoyan insanlar ilə dini kimliyi siyasi təşkilatlanma üçün vasitəyə çevirən qruplar eyni kateqoriyada qiymətləndirilməməlidir.

Nurçuluğun müxtəlif qolları və davamçıları arasında da yanaşma və fəaliyyət üsulları baxımından fərqlər mövcuddur. Buna görə bütün nurçu icmaların vahid siyasi məqsəd daşıdığını iddia etmək tarixi mənzərəni sadələşdirmək olardı.

Hər hansı dini icmanın cəmiyyətdə təsirini artıran amillərdən biri onun yaratdığı sosial əlaqələrdir. İnsanlar ortaq dini düşüncələr ətrafında birləşdikdə bir-birinə etibar edə, təhsil və iş imkanları barədə məlumat paylaşa, müxtəlif sosial təşəbbüslərdə iştirak edə bilərlər.

Belə şəbəkələr bəzən xeyriyyəçilik, maarifçilik və sosial dəstək baxımından faydalı rol oynayır. Digər hallarda isə qapalı münasibətlər, daxili itaət tələbləri və şəffaflıq problemləri ilə bağlı suallar yarana bilər.

Burada əsas məsələ icmanın dini kimliyi deyil, fəaliyyətinin xarakteridir. Təşkilat öz üzvlərinə düşünmək və sərbəst seçim etmək imkanı verirmi? Onun maliyyə mənbələri şəffafdırmı? İştirakçılar rəhbərliyin qərarlarını sorğulaya bilirlərmi? İcmanın dövlət qurumları ilə münasibətləri hansı qaydalar əsasında qurulur?

Bu suallar dini təşkilatlara qarşı düşmənçilik yaratmaq üçün deyil, onların ictimai təsirini anlamaq üçün əhəmiyyətlidir.

Nurçuluq haqqında danışarkən Fətullah Gülənin rəhbərlik etdiyi hərəkatla bağlı məsələlər xüsusi diqqət tələb edir. Gülən hərəkatı Said Nursinin düşüncələrindən təsirlənən dini-ictimai ənənə ilə əlaqəli olsa da, zamanla öz təşkilati strukturu, təhsil şəbəkələri və beynəlxalq fəaliyyəti olan ayrıca bir istiqamət kimi inkişaf edib. 

Bu fərq vacibdir. Said Nursinin bütün davamçılarını Gülən hərəkatının üzvü hesab etmək, yaxud bütün nurçu qrupların eyni siyasi xətti müdafiə etdiyini söyləmək düzgün deyil.

Gülən hərəkatının Türkiyədə genişlənməsində təhsil müəssisələri, biznes əlaqələri, nəşriyyat fəaliyyəti və beynəlxalq şəbəkələr mühüm yer tutub. Belə imkanlar hərəkatın dini-ictimai fəaliyyətini daha geniş coğrafiyaya daşımasına şərait yaradıb.

Ancaq bir dini düşüncənin təsirindən yaranmış müxtəlif qruplar arasında tarixi və ideoloji yaxınlıq onların təşkilati baxımdan eyni olması demək deyil. Araşdırma zamanı mənəvi təsir, şəxsi münasibətlər, təşkilati üzvlük və siyasi əməkdaşlıq ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirilməlidir.

AKP ilə Gülən hərəkatının münasibətləri Türkiyənin müasir siyasi tarixində diqqətçəkən hadisələrdəndir. Müxtəlif təhlillərdə bu iki tərəfin AKP-nin hakimiyyətinin ilk illərində əməkdaşlıq etdiyi, sonradan isə ciddi qarşıdurmaya girdiyi qeyd olunur. 
Bu münasibətlərə yalnız dini yaxınlıq prizmasından baxmaq kifayət etmir. Dövlət institutlarında təsir, siyasi qərarların qəbuluna çıxış, kadr siyasəti və hakimiyyət daxilində güc bölgüsü kimi amillər də nəzərə alınmalıdır.

Əvvəlki əməkdaşlığın sonradan qarşıdurmaya çevrilməsi bir həqiqəti göstərir: ideoloji yaxınlıq müxtəlif aktorların bütün maraqlarının eyni olması demək deyil. Tərəflər müəyyən dövrdə ortaq məqsədlər naminə əməkdaşlıq edə, lakin hakimiyyətin bölüşdürülməsi və strateji istiqamət barədə fikir ayrılıqları yarandıqda bir-birinə qarşı mövqe tuta bilərlər.

2016-cı ildə Türkiyədə baş vermiş çevriliş cəhdindən sonra Gülən hərəkatı ilə dövlət arasındakı qarşıdurma daha da kəskinləşdi. Türkiyə hakimiyyəti çevriliş cəhdinə görə Gülən hərəkatını məsul sayırdı; Gülən isə ittihamları rədd edirdi. Bu mövzunu təhlil edərkən rəsmi ittihamları, məhkəmə materiallarını və müstəqil araşdırmaları bir-birindən ayırmaq vacibdir.

Bu hadisələrin siyasi dərsi ondan ibarətdir ki, dövlət institutlarında qeyri-şəffaf təsir şəbəkələrinin mövcudluğu ilə bağlı müzakirələr dini kimlik üzərindən deyil, hüquqi məsuliyyət, sübutlar və institusional nəzarət əsasında aparılmalıdır.

Dini inanc nə vaxt siyasi alətə çevrilir?

Dini icmaların siyasi proseslərdə iştirakı özlüyündə qanunsuz və ya mənfi hal deyil. Dindar vətəndaşlar da siyasi mövqeyə sahib ola, seçkilərdə iştirak edə, ictimai müzakirələrə qoşula bilərlər.

Məsələ dini mənsubiyyətin siyasi itaətə çevrildiyi və ya müəyyən qrupun özünə aid olmayan ictimai səlahiyyətlər əldə etməyə çalışdığı hallarda mürəkkəbləşir.

Əgər hər hansı təşkilatda rəhbərliyə münasibət tənqidi düşüncədən üstün tutulursa, daxili qərarlar üzərində ictimai nəzarət mümkün deyilsə və üzvlərin şəxsi seçimləri kollektiv təzyiq altında qalırsa, həmin qurumun fəaliyyəti barədə əsaslı suallar yaranır. Bu meyarlar təkcə dini təşkilatlara deyil, siyasi partiyalara, biznes şəbəkələrinə və digər qapalı strukturlara da aiddir.

Cəmiyyətin və dövlətin vəzifəsi insanların inancına müdaxilə etmək deyil. Məqsəd hüququn aliliyini, şəffaflığı və fərdi azadlıqları qorumaq olmalıdır.

Nurçuluğun tarixi dini düşüncələrin mətnlər, təhsil və sosial şəbəkələr vasitəsilə geniş yayıla bildiyini göstərir. Gülən hərəkatının sonrakı siyasi təcrübəsi isə dini-ictimai şəbəkələrlə hakimiyyət münasibətlərinin nə qədər mürəkkəbləşə biləcəyini nümayiş etdirir.

Bu iki tarixi prosesi bir-birinə qarışdırmadan araşdırmaq vacibdir. Birincisi dini və mənəvi ənənənin formalaşması ilə, ikincisi isə müəyyən təşkilati şəbəkənin siyasi münasibətləri ilə bağlıdır.

İstənilən ideologiya və təşkilat üçün əsas sınaq onun hansı şüarları səsləndirməsi deyil, əldə etdiyi təsirdən necə istifadə etməsidir. Dini dəyərlərə istinad edən bir qurum da, dünyəvi siyasi təşkilat da hüquq qarşısında hesabatlı olmalıdır.

Nəticədə, dini icmaların cəmiyyətdəki rolunu qiymətləndirərkən nə bütün dini hərəkatları təhlükə kimi təqdim etmək, nə də dini məqsədlər naminə fəaliyyət göstərdiyini bildirən hər bir təşkilatı tənqiddən kənarda saxlamaq doğru yanaşmadır.

İnanc şəxsi və ictimai həyatın mühüm hissəsi ola bilər. Lakin heç bir inanc, ideologiya və ya təşkilati mənsubiyyət şəffaflıq, qanun və məsuliyyət prinsiplərini əvəz etməməlidir.

Eltac