Yolların yaranması və inkişaf tarixi

Quru relssiz yollar K. Marks tərəfindən maddi istehsalın dördüncü sahəsi adlanan nəqliyyat elementlərindən biridir. Yol tikintisi və onun avadanlıqlarının tarixi insan cəmiyyətinin və maddi mədəniyyətin inkişafı ilə sıx bağlıdır. Yalnız ibtidai icma quruluşu demək olar ki, yolun nə olduğunu bilmirdi; insanlar kiçik qruplarda yaşamış, ünsiyyət xətlərinə ehtiyac olmurdu.

Quldar dövlətlərin ortaya çıxması ilə Misir piramidaları, Hindistan məbədləri, qədim fars, Assuriya, Roma yollarının tikintisi zamanı sadə iş əməkdaşlığını geniş miqyasda istifadə etmək mümkün olmuşdur.

Artıq e.ə. 3000-ci ildə təkərli nəqliyyat vasitələri varlığının ilk izlərini qeyd edilib; e.ə. 750-612-ci illərdə Assuriyada yol şəbəkəsi yaradıldı (poçt əməliyyatlarının başlanğıcı); e.ə. 530-330-cu illərdə Misirdə inkişaf etmiş yaxşı yollar şəbəkəsi mövcud idi; yeni eranın başlanğıcı - qədim Romada yol tikintisinin çiçəklənməsi oldu.

Belə bir deyim var: "Bütün yollar Romaya aparır" - Roma imperiyasının paytaxtı ilə İspaniyanı, Qaliley və digər romalılar tərəfindən fəth edilən digər dövlətlərlə birləşdirən -29 yol mənasını verir.

Roma yolu - 11 metr enində və 0.9 metr qalınlığında daş təbəqədən ibarət olan izolyasiyalı yol: 1 km yola 10,000-15,000 m3 (təxminən müasir magistrallardan 10 dəfə daha çox) tələb olunur. Roma yollarında sürət 20 km/saata (XVIII əsrin ortalarında Avropa və Amerikadan yüksək idi) çatırdı.

XIX əsrdə ilk şosse yolları yarandı. 1820-1840-cı illərdə ilk buxar avtomobillərinin yaranmasının qeydə alınması (təxminən 40 ədəd). üçün xarakterikdir.

XIX əsrin sonunda avtomobil nəqliyyatının inkişafı şosse yollarının avtomobil hərəkətinə uyğunlaşmasını tələb etdi. Avropada və xüsusilə də ABŞ-da avtomobil yollarının aktiv tikintisi başlandı. XX əsrin 20-ci illərində ABŞ-da yol tikintisi ən yüksək zirvəyə çatdı.

Aşağı Volqaboyu, Dnestryanı, Zaqafqaziya çöllərində arxeoloji qazıntılar zamanı e.ə. VIII-III əsrlərə aid olan bütöv (bir parçadan kəsilmiş) təkərlər və skif arabalarının qoşqu ləvazimatı tapılıb. Artıq slavyanların əcdadlarına nəinki torpaq örtüklü yollar, həm də ağacdan (döşəmə), daşdan (körpü) yollar məlum idi.

XIV-XV əsrlərdə Moskva inkişaf etmiş yol qovşağı şəbəkəsinin mərkəzi (Mojayskaya, Volokolamskaya, Tverskaya, Dmitrovskaya, Vladimirskaya, Ryazanskaya, Ordınskaya) idi.

1678-ci ildə Moskva-Smolensk yolunda 533 hati(bataqlıqdan keçən yol) var idi, onların bəziləri 5-6 verst(1 verst = 1066.8 m) uzunluğunda idi.

XVIII əsrin ikinci yarısında Rusiyanın ekspedisiya korpusunun köməyi ilə Gürcüstan - Hərbi yolu - Baş Qafqaz aralığından keçən ən qısa marşrutu inşa etdi. XVIII əsrin sonunda "qığırdaqlı" (iri qum) rus şossesi növü olan - gələcək çınqıl yollarının prototipi meydana gəldi.

XIX əsrin 30-cı illərində taxta şalban körpülərin ixtiraçısı və "Rusiyada şalban yollar və quru gəmilərinin yaradılması haqqında" (Sankt-Peterburq, 1836) yazının müəllifi V.P.Quryov məşhur oldu.

Quryovun ideyası - uzun məsafəli magistral yolların yaradılması - həmin dövrdə heç vaxt yerinə yetirilməmişdir, çünki çar hökumətinin hərəkətsizliyi və düzgün hərəkətsizliyin olmaması səbəbindən həyata qismən keçirilmişdir. Nə XIX əsrdə, nə də XX əsrin əvvəllərində çar hökuməti Rusiyada yol tikintisinə diqqət yetirmirdi.

Sovet hökumətinə zəif və yarsız yol şəbəkəsi miras qalmışdır. Sovet hakimiyyətinin illərində avtomobil nəqliyyatı çox böyük inkişafa imza atdı. Asfaltlanmış yol şəbəkəsini genişləndirmək üçün böyük işlər görüldü.

Xarici ölkələrlə mədəni əlaqələrin inkişafı, sərnişin məktubları, eləcə də sanitariya-gigiyenik amillər yolların yaxşılaşdırılmasına nail olur. Yolların yaxşılaşdırılması ölkənin müdafiə maraqları üçün vacibdir. Sovet hökuməti pis yollarla mübarizə, yolların tikintisi və yenidən qurulmasına böyük diqqət yetirirdi.

1941-1945-ci illərdə Böyük Vətən müharibəsi dövründə avtomobil yolları əvəzsiz rol oynadı.

Hazırladı: Avto Klub Azərbaycanın baş administrator Natiq Nazimoğlu 

Gəncə şəhəri, 2019-cu il

https://www.facebook.com/groups/autoclub/