Hər ailəyə 120 min manat yardım - Azərbaycanda da...

Dünyanın bir çox ölkəsində doğum səviyyəsinin azalması artıq sadəcə sosial deyil, həm də iqtisadi və strateji problemə çevrilib. Əmək qabiliyyətli əhalinin gələcəkdə azalması, pensiya və sosial təminat sisteminə təzyiqin artması, yaşlanan cəmiyyətin formalaşması dövlətləri yeni demoqrafik siyasətlər hazırlamağa məcbur edir. Bu baxımdan Sinqapurun təqdim etdiyi geniş sosial dəstək paketi xüsusi diqqət çəkir. 17 yaşadək hər uşaq üçün ümumilikdə təxminən 70 min ABŞ dollarına (təxminən, 120 min manat) qədər dövlət dəstəyi, doğum bonusları, uşaq bağçası subsidiyaları, genişləndirilmiş valideyn məzuniyyəti və digər güzəştlər ilk baxışdan olduqca iddialı görünür.

Lakin əsas sual dəyişmir: doğum qərarını həqiqətən pul dəyişirmi?

Avtosfer.az Globalinfo.az-a istinadla bildirir ki, Sinqapurun yanaşması mühüm bir həqiqəti ortaya qoyur. Dövlət artıq anlayır ki, ailələrin əsas problemi yalnız uşağın doğulduğu gün deyil, onun böyüdüyü bütün dövrdür. Bir uşağın yetişdirilməsi mənzil, səhiyyə, təhsil, qidalanma, baxım və valideynlərin itirdiyi iş imkanları ilə birlikdə uzunmüddətli iqtisadi yük yaradır. Buna görə də yalnız birdəfəlik ödənişlər deyil, gündəlik həyatı yüngülləşdirən struktur mexanizmlər də paketin əsas hissəsini təşkil edir. Əslində bu, təkcə maliyyə yardımı deyil, ailə institutuna dövlətin uzunmüddətli sərmayəsi kimi qiymətləndirilə bilər.

Bununla belə, Sinqapurda aparılan sorğular göstərir ki, maliyyə stimulu hər kəs üçün eyni təsir gücünə malik deyil. Respondentlərin təxminən üçdə birinin heç bir dövlət siyasətinin onların uşaq sahibi olmaq qərarını dəyişməyəcəyini bildirməsi olduqca ciddi mesajdır. Deməli, məsələ yalnız gəlirin və ya müavinətin məbləğində deyil. İnsanların ailə qurmaq, uşaq böyütmək və gələcəklə bağlı qərarları daha mürəkkəb sosial, psixoloji və iqtisadi amillərin təsiri altında formalaşır.

İqtisadi nəzəriyyə də bunu təsdiqləyir. Birdəfəlik bonus ailənin ilk aylardakı xərclərini azalda bilər, lakin valideynlər qərarı verərkən əsasən gələcək 15–20 ili düşünürlər. Onları daha çox düşündürən sabit iş yeri, əlçatan mənzil, keyfiyyətli təhsil, təhlükəsiz sosial mühit və uşağa vaxt ayırmaq imkanlarıdır. Əgər ailə gələcəkdə bu sahələrdə qeyri-müəyyənlik hiss edirsə, yüksək məbləğli ilkin ödəniş belə qərarı tam dəyişməyə bilər.

Azərbaycan üçün də bu məsələ getdikcə daha aktual xarakter alır. Ölkənin demoqrafik göstəriciləri hazırda Sinqapur qədər kritik səviyyədə olmasa da, şəhərləşmənin sürətlənməsi, gənclərin ali təhsilə və karyeraya daha çox üstünlük verməsi, mənzil və yaşayış xərclərinin artması doğum davranışına təsir edən əsas meyillərdir. Xüsusilə Bakı və digər böyük şəhərlərdə orta gəlirli gənc ailələrin qərarlarında maddi sabitlik mühüm rol oynayır. Buna görə də demoqrafik siyasət yalnız aztəminatlı ailələrin sosial müdafiəsi ilə məhdudlaşmamalı, geniş ailə təbəqələrinin gələcəyə inamını gücləndirməlidir.

Burada Sinqapur modelinin birbaşa köçürülməsi də düzgün olmaz. Hər ölkənin demoqrafik problemi öz iqtisadi və sosial quruluşundan qaynaqlanır. Sinqapur yüksək gəlirli, olduqca sıx şəhərləşmiş və mənzil qiymətlərinin çox yüksək olduğu bir dövlətdir. Azərbaycan isə regional inkişaf fərqləri, kənd və şəhər arasında imkan müxtəlifliyi, məşğulluq sabitliyi və sosial infrastrukturun əlçatanlığı kimi fərqli çağırışlarla üz-üzədir. Bu səbəbdən eyni resept hər iki ölkədə eyni nəticəni verməyə bilər.

Ən mühüm məsələ struktur siyasətlə detallı yardım arasındakı fərqdir. Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, yalnız birdəfəlik doğum bonusları çox vaxt davamlı demoqrafik dönüş yaratmır. Belə ödənişlər bəzən ailələrin onsuz da planlaşdırdığı doğumu bir qədər erkən həyata keçirməsinə səbəb olur. Yəni statistikada qısamüddətli artım görünə bilər, lakin ümumi doğum səviyyəsində uzunmüddətli dəyişiklik zəif qalır.

Əvəzində davamlı uşaq baxımı sistemi, münasib qiymətli bağçalar, çevik iş rejimi, analıq və atalığa uyğun əmək münasibətləri, gənc ailələr üçün mənzil imkanları daha dərin təsir yarada bilir.

Doğum qərarının görünməyən tərəfi isə psixoloji amillərdir. Müasir gənclər yalnız “uşağı saxlaya bilərəmmi?” sualını vermirlər. Onlar eyni zamanda “karyeram necə olacaq?”, “uşağa kifayət qədər vaxt ayıra biləcəyəmmi?”, “şəxsi həyatımla valideynliyi necə uzlaşdıracağam?” kimi suallara cavab axtarırlar. Xüsusilə rəqabətli əmək bazarında işləyən insanlar üçün vaxt bəzən puldan daha qiymətli resursa çevrilir.

Dövlət müəyyən maliyyə yükünü üzərinə götürə bilər, lakin valideynlərin gündəlik həyatını asanlaşdıran institusional dəyişikliklər olmadan bu narahatlıqları tam aradan qaldırmaq çətindir.

Azərbaycan üçün daha real və perspektivli model mərhələli, uzunmüddətli və proqnozlaşdırıla bilən ailə siyasətinin qurulması ola bilər. Buraya uşaq bağçalarının əlçatanlığının genişləndirilməsi, gənc ailələr üçün mənzil proqramlarının gücləndirilməsi, valideyn məzuniyyətinin daha çevik təşkili, qadınların analıqla karyeranı uzlaşdıra bilməsi üçün əmək bazarında əlavə imkanların yaradılması və regionlarda sosial infrastrukturun yaxşılaşdırılması daxil edilə bilər. Belə yanaşma yalnız doğum statistikasına deyil, ümumilikdə ailələrin həyat keyfiyyətinə təsir göstərə bilər.

Nəticə etibarilə, pul doğum qərarında mühüm amildir, lakin yeganə və həlledici amil deyil. Maliyyə dəstəyi ailənin risklərini azaldır, lakin gələcəyə inamı yaradan əsas faktor sabit iqtisadi mühit, əlçatan sosial xidmətlər və valideynliklə şəxsi həyat arasında sağlam balansdır. Sinqapurun təcrübəsinin ən böyük dərsi də məhz budur: demoqrafik siyasət sadəcə uşağın doğulmasını deyil, ailənin uzun illər boyu özünü güvəndə hiss etməsini hədəfləməlidir. Azərbaycan üçün davamlı nəticə verə biləcək yol da birdəfəlik ödənişlərdən daha çox, ailəni bütöv şəkildə dəstəkləyən belə sistemli yanaşmadan keçir./nocomment.az